Tuesday, August 11, 2020

The Last Lecture

“Ka lan dàn tirapawm khawp hialin, ka taksaah hian cancer chhinchhiahna bâwk sawm chuang a awm a, thla tlêm te bâk leiah hian ka cham tawh lovang” tiin, a lehkhabu “The last lecture” thuhmahruaiah a ziak a.

A khawvel ni a kìn țep tawh a, a inenkawlna dawnte chu a tan nachháwkna bâk a ni lo. A taksa a chak tawh lova, mahse leiah hian tihtur la neiin a inhre tlat si a. A fate pathum leh a nupui kalsan aiin a a hmangaihten a thih hnua  an hriatreng dàn tur a lungkham zâwk a, Khawvel tan eng thil țangkai nge a hnuchhiah ve ang tih chu a hun hnuhnung lama a mutmawh ber a ni.

A natna cancer chu ‘hneh theih loh hulhual a ni lo’ tih hriain a theih tawpin a bei lêt a, “ Ka hneh ta lo a nih pawhin, hun harsa tak paltlang turin rilru put hmang dik tak min pe a ang” a ti. Dam kha a tum ber a ni lova, a faten an pa chanchin an sawi dàn tur leh khawvel tan eng thil țangkai nge a hnuhchhiah ve ang tih kha a lungkham ber zâwk.

Professor hna a thawhna Carneggie Mellon ah chuan tih dàn phung danglam tak an nei a. Chu hmun a proffessor kal chhuak turte tan chuan, The Last Lecture series an buatsaih țhin. Chutiang hun chu a hman ve a țulin a hria a , proffessor dang chutiang hun hmangte chu pension leh hna dang thawk tura chhuakte an ni țhin a. Ani erawh chuan a thih dawn avangin a hman a țul a ni.

Cancer-in a taksa a eichhe țan tawh, inenkawlna țha tak a dawn avanga la dam ve mai mai chauh a ni. Chutiang dinhmun ațanga hna han thawh chu a nupuiin a remti thei mai lo, Amah ngei pawhin a hun tam zâwk a chhungkaw bula hman chu a duh a, a thlahlel ngawih ngawih. Mahse, Amahah chuan awm a awm a, a nawrtu a nasat em avangin a awm mai mai thei si lo. Harsa taka a nupui chu hminin, a laptop a hawng a “ Sakeubaknei hlíam hi a la háhùm thei a ni” tiin,  university a ‘The Last Lecture series’ chu a buatsaih ve ta.

Randy pausch hi Carneggie Mellon university a Computer Science Proffessor a ni a. Animation Movie siamtu lian tak Walt disney-a a riruang din chhuaktu ber Imagginer a ni bawk. An University a Last Lecture Series chu lehkhabu a siam turin Wall Street Journal a columnist Jefrrey Jaslow puihna a dil a, He Lehkhabu “ The Last Lecture” hi a thi hma chiahin khawvel min hnuchhiah ta a ni.

He lehkhabu thupui ber chu Naupan lai suangtuahna tihpuitlin dàn a ni a, Ama tawn hriat ngei ziak a ni bawk a, mi tam tak ngaihhlut a hlawh a, Lehkhabu țha tehna lian bera kan neih New York Times Best Seller nihna hauh pha ngat a ni. 

A naupan lai ațanga Disney world hmu chak êm êm tu, Walt Disney a mi pawimawh tak a lo nih chhoh dan bâkah hringnun hriatthiamnate, a êng zawnga thil thlir dàn leh hlawhtlinna rahbi tuk dàn pawimawh tak tak ziakin a lungkham ber khawvel tana thil țha eng emaw tak hnuchhiah chu a ti hlawhtling ta a. A faten pa ropui tak anga an hriat reng tawh turin 25 July, 2008 khan a cancer chu hneh lovin a boral ta a, Thih erawh a thi tawh hauh lovang...

Khawvelah hian eng sulhnu nge kan hnuchhiah ve ang le?

O Henry HMAWR BAWK THIAM A

O’ HENRY - HMAWR BAWK THIAM A

Novel leh Poetry te pawh a ziak țhin, lemchan thawnthu thleng pawhin a hâwl kim viau mai, mahse, thawnthu tawi ziaktu angin hriat a hlawh ber a, thiamna danglam bik a neihna pawh a ni bawk.

High school English zirlaibuah a thawnthu tawi pakhat, rukru chimawm leh hmingthang tak , hmangaihnain a kawng a thlaksak tak  Jimmy Valentine-a chanchin, ‘ A RETRIEVED INFORMATION’ kha kan zir țhin a, chuta țang chuan a kutchhuak dang hre miah lovin O’Henry chu ka chhinchhiah a ka hre bel nghal em  em, a hming mawi ka tih  vang a ni pakhat. A thuziak dang chhiara a chanchin ngaihven nachang phei chu ka hre lem hlei lova.

 Ziak leh chhiar lama kut a hlei ve tak hnu hian a kutchhuakte chu ka ngaihvenin ka ngaizawng cho ve ta a, a kutchhuak zawng zawng zira chhiar vek ta zàwng ka ni lova, ka chhiar ve tlêm tê ațang hian thawnthu tawi ziak tura kut-kal bik a nih zia te, a thuziakin mihring nun leh vantlang nun siamțhatna lam  a pài nasat ziate ka hmu thiam ve a. Amaha ka duh ber leh mi tam takin a kutchhuak an zir a an sawi len ber țhin, O’Henry ti O’Henry tu chu A thawnthu  hmawr bawk dàn danglam tak hi a ni. 
 
Thawnthu kan chhiar hian a chhiartuin a tâwp dàn tur lo beisei lâwk leh tum dàn hi kan nei tlangpui țhin a, kan rin dàn leh kan beisei lâwk dànte, kan hmuh lâwk dàn erawh chuan an tawp vek kher lo. Chutiang a chhiartu rin loh lam leh  suangtuah lâwk theih piah lama thawnthu tihtawp chu ziaktute hian an thiam em em a, chu chu literature a Ziak mite quality tehna pakhat pawh a ni bawk.  Ziaktu țhenkhat chuan chu Quality chu  úmin rem leh rem lova chhiartute keuh kualin, thawnthu hlutna leh awihawmna bo vekin tawp an khar fo thung!

O’Henry erawh chu a hmáwr bâwk dàn thiam chungchuang bik a ni a, a thawnthu tam zâwk pawh plot twist/ Ironic twist hmanga tih tawp a ching hle, làr pawh a lär pui hle a. ‘A hun laia a thawnthu chhiartute khan an beisei loh danin a tawp dawn tih an hre lâwk vek a, mahse, an beisei loh dan bawkin a tawp leh țhin’ an ti thin, A ziaktu ziah țhin dan hrechiang paw’n  a tawpna kha an hmuh lawksak pha meuh lo. Rin loh leh beisei loh dan deuha tawp satliah a ni ngawt lova, a chhiartute tan beiseina leh hlimnate, lungawina leh mihring tithatho thei zawng ngaihtuahna thar min siam thei takin  a ti tâwp țhin a, chu chu O’HENRY ENDING an ti deuh kher țhin.

A short story zinga lar ber leh  a thawnthu plot hmanga tunlai social media a video clip lar tak an siam, ‘ THE GIFT OF THE MAGI’ ah khan nupa rethei tak an awm a,  a pasal zâwk chuan a nupui tan Chrismas thilpêk pek ngei a duh a, sum erawh a nei hauh lo. Mahse, a inhmangaihna chu thilpêk hmanga lan chhuahtir a, krismas tuka a nupui barakhaih a tum ruh hle. An ei khawp thawk chhuak ngawr ngawr a nih avangin, a thawhchhuah ațang chuan engmah a lei thei hauh lo. A sana a hralh a a nupui tan Samkhuih mawi tak a lei ta a. A nupui thilpêk a hlan hnu chuan  Lasi thawnthu angin, ‘Tichuan, hlim takin an awm ta a’ tiin a tawp dawn emaw kan tih hnuah. A nupui chuan a pasal thilpek samkhuih hmanna turin sam awzawng a lo nei lova, a pasal thinlung ang chu rei tak a lo put ve tawh tho avangin  a sam mawi tak hralhna chuan a pasal tan thilpêk barakhaih tak a lo buatsaih reng a nih kha.

Rukru hming thang Jimmy Valentine thawnthu pawh hi rin dàn piah lama min hruai kual bâkah a tawpah mihring thar, mihringa tih theih ropui ber NGAIHDAMNA hmangin a chhiartute min chawk tho leh a ni. Detctive Ben Price-an rukru hmingthang Jimmy chu Jail a khung ngei tumin rei tak a ûm a, a bihruk thiam em avàngin a hmu mai lo. Ngawrh taka rei tak a ûm hnuah Elmore khuaa Ralp D. Spencer chu JIMMY Valentine ngei kha a ni tih a hria. A hming  thlâk mah se, jail ațanga a chhuah hnu a bank dang rawk leh a, a hnu thup thiam em em  a rukru zawn lai ngei kha a ni tih a hai lo. Rinhlelh theih tur takin Bank Manger fanu Annabelli ber kher a lo ngaizawng a.A bialnute Bank chu rawk leh a tum ngei a ni tih pawh Ben Price chuan a hrethiam nghal.

Nimahsela, Jimmy chu hmangaihna khur thuk takah a lo lût hman a, a nula hmangaihna chuan a nun thlâk danglamin, rukru hmingthang Jimmy Valentine  chu midang țanpui țhintu Ralp D. Spencer ah a lo chhuakta a nih kha. Hneh sawh taka Bank Locker thar hlak mai a hawn zawh  hlim khan Ben Price-a chuan a man ta ngei dawn niin a lang a, Amah Jimmy pawhin phatna tur engmah a hre tawh lo. “ Chibai Ben, a tawpah chuan min ta!” tia Ben Price-a bula a va inreport  khan Detective tum ruh Ben Price khan lo man mai ta lo chuan, “ Min hai a niang, Pu Spencer, ka hre ngai lo che a lo ti daih a nih kha.

Ben Price-a khan kha rukru kha a hrechiang lutuk tlat, a hai reng reng lo. Mahse, Misual kha thil ropui a ti lai a hmuh avàngin a ngaidam a ni zawk. Hetiang hian alawm, mak leh danglam taka tawpna min siamsak bakah mihring thinlunga țhatna awmte hi a rawn hai lang țhin. 

A thawnthu tawi zinga ngaihnawm ka tih ber ‘ The Last Leaf’ te, Options leh ‘ The Voice Of The City’ te, ‘ Roads of Destiny’ thleng hian ka la sawi chak a sin aw. Mahse ee… 

AN DANGLAMNA ISUA ( Thalai Entu, july 2019)



Kristian hla phuahtute zinga thawhhlâwk ber pakhat, a naupan lai ațanga mitdel Fanny Jane Crosby nun hian belhchian a dâwl a, a hrechiang apiangte nun a hneh țhin.  Kar ruk lek a nihin a mit lamah harsatna a tâwk a, chumi enkawl nana Doctor damdawi hman chuan a kum khuaa khaw êng hmu ve tawh lo turin a siam ta a. 
.
A tan khawvel êng ve tawh lo tur chu a tâwk tawh teh lul nen, kum pawh a tlin em hmain a pa chuan a nu nena hmeithai turin a kalsan leh ta mai. A nu lah chu an nufa  khawsakna tur ngaihtuah a a buai ṭhin em avangin a pi bulah hun a hmang tam zâwk a, naupang vânduai FJ Crosby chuan naupan lai hun duhawm leh hlimawm hriat reng tlak a nei tlem hle. Mahse, a pi chuan a phaktâwkin Lal Isua lama kaihhruai a tum tlat a, Lal Isua țhatna  leh Vanram chanchin a hrilh fote chuan a nunah nghet takin Lal isua a lo neih phah ta, a hun zawng zawng Lal Isua nen isua tan a hmang zo ta a ni.

Kum riat mi a nihin New York Institution for the blind,  New York City ah zirna bul țan turin a hming a ziak lût ve a. Sikula a  ni hmasa berah chuan, êng hmlehriat ve lo hmeichhe naupang hrilhhai chuan mi pangngai dinhmun a a ngaihtuah tir ta a, an nihlawh bik zia leh a vanduaina chu a khaikhin a; hmuhtheihna neih ve a, chiang leh fiah zâwk a zir ve te, infiamna tualzawla han tlan kual vete chu châkin a suangtuahna a vâkvêl a. Mahse, a thinlung a Lal Isua  neitu Crosby chuan a vanduaina chu vanneihna a nih zia a hmu thiam a, a lungngaiha chu lungâwinaah a lo changin a hla hmasa ber a phuahchhuak ta a ni. 

 
“Ka tan khawvel thim mahse, hlimna ka ta a ni!
Hringnunah lungawina ka chang tawh si;
Malsawmna tam tak ka hmu, mi dang chan theih loh
Kei, mitdel rethei tan ṭah leh rum a awm love!”

Mite ngaihah chuan rualbanlo a ni a, mahse, a ni chuan mi dangte chan phâk loh malsawmna dawngtu ah a inngai a, hmu thei lovin, mi tih ang ti thei lo mahse, hlimna tluantling a nei a, a nun lâwmin a khat a. La Isua neih aia vanneihna dang awm chuangin a hre lo. Lei mihring ten hlimna kan zawnna  kawng a kan thiltih ten min vuak let châng a kan țah leh rumna te hi tawng ve lo tura Pathian  Vohbik a nih zia chu a hrethiam chiang hle.  A vanduaina avànga țah leh rumna tam tak a pumpelh tih hriaiin lawmnain a khat a.

Colley Cibber-a pawh hi mitdel a ni a, lemchan lam buaipuitu, thawnthu ziaktu leh hla phuahthiam a ni. Lemchang mi(actor) leh Lemchan  lama sumdawng;  mi hlawhtling tak a ni. Mihring pangngai a nih anga a rualelna te chuan sang takah a thlen tir a, a hunlaia pa zahawm leh pa rawn kai berah a inhlangkai thei. Mahse, a nun kha a kim tlat lo; mitdel a ni a, a khawvel hriat zawng chu thim hlirin a khat a, mite hmuh ang hmuh ve a, êng ropuina chu temchhin thei tur khawp tala vanneihna neih a châk a. 
.
“Ka hmuh ve ngai reng reng loh, 
chu êng ropui chu eng ang nge maw a nih le?
Kei mitdel rethei tak hi  min hrilh thei lawm ni,
 Hmuh theihna ropuizia chu”
Tiin lungchhe takin a au chhuak hial a ni.

Mi inang thil inang rengah hian danglamna siamtu chu Lal Isua hi a ni a, Thil tawn inang harsatna thuhmunah pawh hian Lal Isua neituten nun duhawmawm zawk an neih phah lain a nei loten nun an chan leh ṭhin. Isua neitu nun chu tlabalin harsa mahse, Lal isuan a tihfamkim sak a, Lal Isua tello nun erawh chu hausa chungin a rethei si a nih hi. Hmeithai fanu FJ Crosby-in ‘Ka tan khawvel thim mahse, hlimna ka ta a ni!’ tia Lal Isua neitu Mi vannei a nih thu a sawi lain; Colley cibber mi hausa fapa erawh chuan”” Lal ni mah ila, naupang mitdel rethei tak ka ni si” tiin a lungngaihna a chhamchhuak ve thung a.  

Thursday, August 6, 2020

MIN HRIATNA HI

MIN HRIATNA HI
.

Vawi khat chu kan hotupa hnenah kan hotupain min tír a, Chu hotupa ka hmuh tur chu min enkawltu a ni a, kan awm dàn turte ngaihtuahtute zing ami a ni a, chutianga hotute hmêl hmuh theihna remchang deuh neih chu ka phûr khawp mai a, Khaw khat Rulling Party-a unit hruaituin an MLA a hmu tur ang deuh te hi ka inchan a. Ka thlen ina ka thuamhnawte vawm lût rawk rawkin, han inphih faia intuai mam  hmasak pawh hman lovin ka tlân ta thuai thuai thuai a. 
.
An kawngka ka kik kurh kurh a, min lo chhàn hnu chuan ka lût a, ka hmuh tur ka pu chu a chaw ei kham intihfai tum lai tak a ni a, an awmpui nula chuan min va kohsak a. An chhuat laiah chuan ding rengin ka kal chhan leh khawi aṭanga kal nge ka nih ka hrilh a. Ka thil lak tur chu a dap ruk ruk laiin, “ Engtin nge nangmah I lo kal daih dan?” min hriat loh hmel deuh hian min zawt a. “ Ka thawk ve alawm” ka ti a. “ E, a nih chu khu lai ami kan chhawr maw i nih?” min ti leh a.
.
 Ka pu hian min hre tur a ni kher lova, a hriat tham pawh ka ni hek lo. Min hre lo tih ka hriat sa avangin mak pawh ka ti lo. Mahse, ‘KHU LAI’a tihah chuan Mizo  an awm lo tih chu ka pian ve hma daih khan a lo hre chiang hle tawh ang tih ka ring a. Min hriat loh dàn thûk lutuk chu mak ka ti a, hnam dangah hial min han chhuah chu ná ka ti deuh hlek a. ka insawi hnu pawha, a hnuaia thawk ka ni ve tih pawh a hrethiam lo reng reng chu a mak ka ti a, hnam dangah te hial min chhuah bawk nen.
 .
“ Ka pu, Mizo ṭawng Pa Pu James Dokhuma’n, ‘Mizo ṭawng dik tak awmna hmun’ a tihna a seilian ka ni a, Pu Zorocka’n, ‘ Pipute CHHAKCHHUAK Chhinlung chhuak’ a lo tih khauh khauh tawh Chhakchhuak Hualngo diktak ka nih hi!” han tih maite chu ka châk deuh a. Mahse, Mizo dik tak, a hnuaia thawk ve ka nih thu chu  engtin tin emaw kan inhrilhfiah thei ta a.
.
Ka pu chuan a chung lamah pu tam tak a la nei ve a, chung ka pute zawng zawng chuan an hnuaia awm ve, kei hi min hre dawn lo hrim hrim a. Tin, he ka pu hnuaiah hian Ka pu tam tak an la awm a, chung zawng zawng KA PU-za chuang inchherchhuante chuan;  ka awm ve a, tunge ka nih a, eng nge ka tih ṭhin tih an hre reng reng lo. Min han hre ve hlawm se  chuan, lei lama kan hotute hriat nih chu nuam ve deuh tur hi a ni a! Mahse, chu aia hriatna hlu chu a awm tih erawh ka hria.
.
Kei, mi te tak te, ‘ a sawi pawh ri tham lo, a thil tih pawh lang tham lo’ hi tu’n min hre lem lo tih ka hriat chianna chuan,hriatna zawng zawng a hraitna ropui ber, ka chunga awm zawng zawngte chunga awm, Van LAL BER min hriatna hi min hriatfiah zual tir a ni.
.
Ka ṭhiante leh khawi-i-lo vah chhuahna a ka hmelhriat ten min hriatna ang mai mai hian min hre lova. Ka nihna bakah, ka nih tum a hria, ka nih tur thlengin min ruatsak vek a. Eng nge ka tih ṭhin a hria a, ka tih tur a hre vek a, ka tih turte min kawhhmuh bawk a. Keimahah hian a hriat loh reng reng a awm lova, ka ngaihtuahna a hria a; ka duh zâwng a hria a, keimaha ka hriat loh thleng hian a hre vek a. Ka hun kal tawh a hria a, ka hma lam hun thlengin a hre fai vek a. A hriat tam lutuk avàngin, ka thil tih dik lote, ka sualna leh ka khawlohna zawng zawngte chu min theihnghilh ṭhen sak hial zâwk a.
.
Min hriatnaah chuan a duh tâwk mai lova, min hnaih a, min hriat belh deuh deuh a tum reng a. Ka chhungte leh ka lainate, ka ṭhianten min ngai pawimawh a min biak aia tamin min bia a. A hun takah ka mamawh tak thute min hrilh ṭhin a. Tùar hram hram hunte, chhèl a ngaih hunah te, tihhlim ka ngaih hunahte  a rawn lang ṭhin a. Chauh leh ngui chang, nun zuai ngawih ngawih laite hi min hriatna lan chhuahtir nan a hmang duh ṭhin a. Ka biak duhin a inhawng reng a, ngaithla turin a inpeih reng a.
.
Min hriatna hi a rilin a thuk lutuk a, chu hriatna lèng tâwk chuan ka inkau zo lo ṭhin zawk a. Min hriatna chanve chanve leh chauh pawha ka hriat lêt ve loh avàngin, min hre duh deuh deuh a. Min hriatna hi a ni, min tiphur a, min tichak a, nun hlutna min hriat belh tir ṭ hin chu.

Fapa Tlan Bo Lo Zawk

Lal Isua tehkhin thu lar tak ‘Fapa Tlan bo’ thu (Luka 15: 11 – 32)a a tlan bo lo zawk, fapa upa zawk hi Lal Isuan he thu a sawi laia ‘Pharis...